भारतको सांस्कृतिक कूटनीति: बौद्धधर्म र प्राचीन सम्बन्धहरू

मुख्यतया बौद्ध राष्ट्रहरु संग सांस्कृतिक बन्धन को पुन: स्थापना को गति को निरन्तरता को लागी, भारतले भर्खरै फेब्रुअरी 23 मा भगवान बुद्ध र उहाँका चेलाहरु को अवशेषहरु को बैंकक मा ढुवानी गरेर सद्भावना को इशारा विस्तार गर्यो। यो प्रयास 2022 मा मंगोलिया र श्रीलंका संग सफल अवशेष आदान प्रदान पछि। 2018. अवशेषहरू 25 दिनको अवधिमा थाइल्याण्डका चार शहरहरूमा प्रदर्शन गरिनेछ।

भारतीय वायुसेनाको विशेष विमानबाट बैंकक आइपुगेपछि बिहारका गभर्नर राजेन्द्र विश्वनाथ अर्लेकरले थाइल्यान्डका प्रधानमन्त्री श्रेथा थाविसिनलाई भगवान बुद्धका अवशेषहरू औपचारिक रूपमा अर्पण गरेका थिए। त्यसैगरी, केन्द्रीय सामाजिक न्याय तथा अधिकारिता मन्त्री वीरेन्द्र कुमारले थाइल्याण्डका उपप्रधानमन्त्री सोमसाक थेप्सुटिन र थाई संस्कृतिमन्त्रीलाई क्रमशः अरहन्त सारिपुत्र र महामौद्गलयानाका अवशेषहरू हस्तान्तरण गरेका छन्।

११ दिनसम्म भव्य रातो र सुनको प्यागोडामा सार्वजनिक प्रदर्शन गर्नु अघि, अवशेषहरूलाई सम्मानजनक गार्ड अफ अनर दिइएको थियो। यस सांस्कृतिक आदानप्रदानको महत्त्वलाई थाई राजा र रानीले फेब्रुअरी 26 मा अवशेष प्रदर्शनी स्थलको भ्रमणले अधोरेखित गरेको थियो, जहाँ उनीहरूले उनीहरूको सम्मानमा करिब एक घण्टा बिताए।

निश्चित दिनहरूमा लगभग 100,000 आगन्तुकहरूलाई आकर्षित गर्ने कार्यक्रममा, थाइल्याण्ड र छिमेकी देशहरू जस्तै कम्बोडिया, लाओस, र भियतनामका भक्तहरू अवशेषहरूको सम्मान गर्न र आध्यात्मिक अनुभवमा भाग लिन बैंकक पुगेका थिए।

कूटनीतिक महत्व

सन् २०१४ देखि एक्ट इस्ट नीतिको भागको रूपमा दक्षिणपूर्वी एसियाली राष्ट्रहरूसँग भारतको सांस्कृतिक संलग्नता गहिरो र बहुआयामिक रहेको छ। बौद्ध धर्मको माध्यमबाट भारतको नरम शक्तिलाई प्रवर्द्धन गर्न विशेष जोड दिइएको छ।

यद्यपि, थाइल्याण्डसँगको हालैको आदानप्रदानले विशेष कूटनीतिक महत्त्व राखेको छ किनकि यसले दक्षिणपूर्व एशियामा सफ्ट पावर प्रक्षेपणका लागि बौद्ध धर्मको लाभ उठाउने बेइजिङको प्रयास विरुद्ध भारतको सक्रिय अडानलाई चिन्ह लगाउँछ।

1950 को प्रारम्भमा तिब्बतमा आफ्नो कब्जा पछि, चीनले व्यवस्थित रूपमा तिब्बती गुम्बाहरूमाथि नियन्त्रण खोजेको छ, आफ्नो उत्पत्ति भारतमा भए तापनि आफूलाई बौद्ध धर्मको अभिभावकको रूपमा प्रस्तुत गर्दै। यद्यपि यो सत्य हो कि बुद्ध नेपालमा जन्मेका थिए, उनले बुद्धत्व प्राप्त गरे र आफ्नो अन्तिम वर्ष भारतमा बिताए।

फलस्वरूप, भारतले धेरै बौद्ध साइटहरू घमण्ड गरेको छ र यसको प्राचीन शासकहरू मार्फत चीन लगायत बौद्ध धर्म फैलाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। भारतमा दलाई लामाको तिब्बती बौद्धहरूको नेतृत्वसँग मिलेर भारतमा महत्वपूर्ण बौद्ध सांस्कृतिक सम्पदाहरूको उपस्थितिले चीनको कथालाई ठूलो चुनौती प्रस्तुत गर्दछ।

दलाई लामा पछि बुद्ध धर्ममाथि नियन्त्रण कायम गर्ने र हिमालय र दक्षिणपूर्वी एसियामा चिनियाँ बौद्ध धर्मको उपस्थिति स्थापित गर्ने चीनको प्रयासको उद्देश्य तिब्बती बुद्धको स्वायत्तताको आकांक्षालाई कमजोर पार्ने हो। यो एजेन्डा चिनियाँ राज्य-नियन्त्रित मिडियाको बौद्ध धर्मलाई "प्राचीन चिनियाँ धर्म" को रूपमा चित्रण गर्ने प्रयासमा स्पष्ट छ।

भारतको सांस्कृतिक सम्पदा र विश्व शान्ति, अहिंसा र सहिष्णुता जस्ता सिद्धान्तहरूमा केन्द्रित कूटनीतिक पहुँचमा बौद्ध धर्मको अभिन्न भूमिकालाई मान्यता दिँदै, नयाँ दिल्लीले म्यानमार, थाइल्याण्ड, कम्बोडिया र भियतनाम जस्ता दक्षिणपूर्वी एसियाली राष्ट्रहरूसँगको सम्बन्धलाई बलियो बनाउन बौद्ध धर्मलाई महत्त्वपूर्ण कारकको रूपमा हेर्छ। ।

बुद्ध धर्म नरम शक्तिको रूपमा

2014 देखि, प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको नेतृत्वमा, भारतले आफ्नो सांस्कृतिक सम्बन्धलाई रणनीतिक रूपमा उपयोग गरेको छ, विशेष गरी बौद्ध धर्मको माध्यमबाट तत्काल र विस्तारित छिमेकीहरूसँग पुन: जडान गर्न, र विश्वभर शान्ति-निर्माण पहलहरूलाई बढावा दिन।

सेप्टेम्बर 2015 मा, PM मोदीले भारतको बोधगयामा द्वन्द्व रोकथाम र वातावरणीय चेतनामा विश्वव्यापी हिन्दू-बौद्ध पहल सम्वादको उद्घाटन गर्नुभयो। पछि, 2016 मा BIMSTEC नेताहरू रिट्रीटमा बुद्ध सर्किटको लागि उनको प्रस्तावले दक्षिणपूर्वी एशियाली देशहरूबाट महत्त्वपूर्ण समर्थन प्राप्त गर्यो।

यी पहलहरू बाहेक, भारतले बौद्ध धर्ममा चेतना जगाउने र विश्वव्यापी सहयोगलाई बढावा दिने उद्देश्यले धेरै राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनहरू आयोजना गरेको छ:

· मार्च 14, 2023 मा, नयाँ दिल्लीमा साझा बौद्ध सम्पदा सम्बन्धी पहिलो अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन सुरु भयो, सांघाई सहयोग संगठन (SCO) राष्ट्रहरूसँग भारतको सभ्यता सम्बन्धमा केन्द्रित।

· 17 अप्रिल, 2023 मा, अरुणाचल प्रदेशको जेमिन्थनमा बौद्ध धर्मको प्रमुख सम्मेलन आयोजना गरियो।

· अप्रिल २०, २०२३ मा, संस्कृति मन्त्रालयले अन्तर्राष्ट्रिय बौद्ध परिसंघ (IBC) सँगको सहकार्यमा नयाँ दिल्लीमा विश्वव्यापी बौद्ध शिखर सम्मेलन (GBS) आयोजना गर्‍यो, जसमा लगभग ३० देशका १७१ प्रतिनिधिहरूलाई आकर्षित गर्‍यो।

· अगस्ट 12, 2023 मा, 21 औं शताब्दीमा नालंदा बौद्ध धर्मको राष्ट्रिय सम्मेलन लद्दाखमा भयो, जसको उद्देश्य हिमालयमा बौद्ध धर्मलाई पुनरुत्थान गर्ने थियो।

· जनवरी 17, 2024 मा, भारतले नयाँ दिल्लीमा एसियाली बौद्ध सम्मेलन (ABCP) को 12 औं महासभाको आयोजना गर्‍यो, जसले भारतको समृद्ध बौद्ध सम्पदा स्थलहरूमा पहुँच खोज्ने अन्तर्राष्ट्रिय यात्रुहरूका लागि कनेक्टिभिटी बढाउँछ।

भारत र बौद्ध राष्ट्रहरू

भारतमा बौद्ध धर्मको चिरस्थायी विरासत यसको सभ्यताको विरासतको आधारशिला हो, जसले महत्त्वपूर्ण संस्कृतिको प्रतिनिधित्व गर्दछ।